ندای کابل
جنگ جاری در خاورمیانه که از فوریه ۲۰۲۶ با حملات نظامی به ایران تشدید شده، پیامدهای اقتصادی عمیقی برای افغانستان داشته است. اگرچه افغانستان به طور مستقیم درگیر این مناقشه نیست، اما بر اساس گزارشهای جدید بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول (IMF)، سرریز این بحران از طریق کانالهای متعددی نظیر اختلال در مسیرهای تجاری، جهش قیمت انرژی و مواد غذایی، و کاهش رشد اقتصادی منطقه، اقتصاد شکننده این کشور را با چالشهای مضاعفی مواجه ساخته است.
پیامد اصلی: توقف ترانزیت در تنگه هرمز
عمدهترین مجرای سرریز بحران به افغانستان، بسته شدن عملاً تنگه هرمز است. این تنگه مسیری حیاتی برای ترانزیت حدود یکپنجم نفت جهان و یکچهارم گاز طبیعی مایع (الانجی) محسوب میشود. اختلال در این مسیر، قیمت حاملهای انرژی را در سطح جهانی به شدت افزایش داده است و این افزایش قیمت، مستقیماً هزینههای تولید، حمل و نقل و واردات را در افغانشانی که فقیر و وابسته به سوخت وارداتی است، بالا برده است. بانک جهانی در گزارش آوریل ۲۰۲۶ خود هشدار داده است که «بسته شدن تنگه هرمز و تخریب زیرساختهای انرژی، آشفتگی بازارها را به همراه داشته است».
جهش قیمت غذا: تهدیدی جدید برای امنیت غذایی
شدیدترین فشار بر مردم عادی افغانستان از محل افزایش قیمت مواد غذایی ناشی میشود. صندوق بینالمللی پول (IMF) اعلام کرده که افزون بر انرژی، حدود یکسوم تجارت جهانی کودهای شیمیایی نیز از طریق خاورمیانه انجام میشود؛ کشورهای حوزه خلیج فارس، حدود ۴۰ درصد صادرات جهانی گوگرد و ۲۰ درصد صادرات آمونیاک را در اختیار دارند. اختلال در زنجیره تأمین این کالاها، قیمت جهانی کود را افزایش داده و این افزایش مستقیماً هزینه تولید محصولات کشاورزی و در نهایت قیمت گندم و دیگر مواد غذایی را در بازار کابل بالا برده است.
فروپاشی پیشبینیهای رشد اقتصادی منطقه
آخرین گزارشهای منطقهای نشان میدهد که بحران خاورمیانه، چشمانداز اقتصادی کل منطقه خاورمیانه، شمال آفریقا، افغانستان و پاکستان (MENAAP) را تیره ساخته است. برآوردهای جدید بانک جهانی نشان میدهد که رشد اقتصادی این منطقه از پیشبینی ۴.۲ درصدی در ژانویه ۲۰۲۶، اکنون به تنها ۱.۸ درصد در سال ۲۰۲۶ کاهش یافته است. صندوق بینالمللی پول نیز رقم مشابهی (۱.۴ درصد) را گزارش کرده و آن را شدیدترین کاهش پیشبینی خود اعلام نموده است. این رکود شدید در کشورهای همسایه افغانستان، فرصتهای تجاری و سرمایهگذاری را محدود کرده و بر اقتصاد وارداتی افغانستان سایه افکنده است.
هزینههای ترانزیت: شوکی تازه بر تجارت افغانستان
از آنجایی که افغانستان یک کشور محصور در خشکی است، وابستگی زیادی به کریدورهای ترانزیتی ایران دارد. جنگ خاورمیانه و ناامنی در دریای سرخ و خلیج فارس، حق بیمه ریسک جنگ را برای کشتیهای باری تا ۵۰ درصد افزایش داده است. این افزایش هزینههای حمل و نقل، مستقیماً قیمت تمام شده کالاهای وارداتی در بنادر ایران را بالا برده و با انتقال از طریق مرزهای زمینی، کالاها را با قیمت بسیار بالاتری به بازارهای هرات و کابل میرساند. برنامه جهانی غذا (WFP) هشدار داده است که اگر این بحران تا نیمه سال ۲۰۲۶ ادامه یابد، حدود ۹.۱ میلیون نفر بیشتر در آسیا با ناامنی غذایی حاد مواجه خواهند شد.
در مجموع، بحران خاورمیانه نشان داد که اقتصاد شکننده افغانستان در برابر شوکهای بیرونی بسیار آسیبپذیر است و ثبات منطقهای، شرط اصلی بقای اقتصادی این کشور به شمار میرود.
